शिवकालीन नाणी, मोजमापे आणि मोडीतील अंकपद्धती: टका, शिवराई, होन, चावर आणि बिघा

१. प्रस्तावना: मोडी दस्तऐवजांमधील जमाखर्च आणि मोजमापांची गुंतागुंत

जेव्हा आपण एखादा अस्सल शिवकालीन किंवा पेशवेकालीन मोडी कागदपत्र उघडतो — मग ती वतनदाराची किर्द असो, जमिनीचे खरेदीखत असो, किंवा सैन्याचा जमाखर्च असो — तेव्हा आपल्याला अक्षरांसोबतच अनेक विचित्र आकाराचे मोडी अंक आणि सांकेतिक चिन्हे दिसतात.

अनेकदा अक्षरांचे देवनागरी वाचन करता आले तरी तत्कालीन चलन (Coins), जमिनीची मापे (Land Measurements), आणि धान्याची तोलमापे (Weights) यांचा अर्थ ठाऊक नसल्यामुळे संपूर्ण कागदपत्राचा खरा अर्थ लागत नाही. उदा. पत्रात लिहिलेले असते: 'जमीन बिघे पावणे दोन चावर, आकारी टके ४५०, बाद होन ३' — याचा आधुनिक भाषेत अर्थ काय? या लेखात आपण शिवकालीन अर्थव्यवस्था आणि मोडी मोजमापांचा उलगडा करणार आहोत.

२. शिवकालीन चलन व्यवस्था: होन, शिवराई, टका आणि रुपया

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये राज्याभिषेकानंतर स्वतःचे स्वतंत्र चलन सुरू केले. त्यापूर्वी मुघल आणि आदिलशाही नाणी चालत असत.

अ. सोन्याचा होन (Hon / Gold Coin)

शिवकालीन सर्वात मौल्यवान चलन म्हणजे सोन्याचा 'शिवराई होन'.

• एका होनाचे वजन साधारण २.८ ते ३ ग्रॅम शुद्ध सोने असे.
• एका होनाचे तत्कालीन मूल्य साधारण ३ ते ४ मोगलाई रुपये किंवा २० ते २५ तांब्याची शिवराई असे.
• होनाच्या एका बाजूला 'श्री राजा शिव' आणि दुसऱ्या बाजूला 'छत्रपति' असे देवनागरी अक्षरात कोरलेले असे.

ब. तांब्याची शिवराई (Shivrai / Copper Coin)

सर्वसामान्य रयतेच्या दैनंदिन व्यवहारासाठी तांब्याची शिवराई चालत असे. याचे वजन साधारण ९ ते १२ ग्रॅम असे. एका शिवराईत भाजीपाला, दूध, किंवा धान्य सहज विकत घेता येत असे.

क. टका आणि रुक

फारसी व दख्खनी महसूल व्यवहारात 'टका' हे हिशोबी चलन (Money of Account) मानले जाई. ३ शिवराईचा एक टका मानला जाई.

३. जमीन मोजणीची शिवशाही काठी: बिघा आणि चावर

शिवपूर्वकाळात जमिनीची कोणतीही शास्त्रोक्त मोजणी नव्हती. जमीन मोजण्यासाठी शेतकरी अंदाजाने पावले टाकत, ज्यामुळे भांडणे होत. छत्रपती शिवरायांनी अण्णाजी दत्तो (सुरनीस) यांच्या अध्यक्षतेखाली संपूर्ण स्वराज्यात जमिनीची मोजणी घडवून आणली आणि 'शिवशाही काठी' हे प्रमाण ठरवून दिले:

• १ शिवशाही काठी = ५ हात आणि ५ मुठी लांबीची बांबूची काठी (साधारण ८ फूट ९ इंच).
• १ बिघा = २० काठ्या लांब आणि २० काठ्या रुंद जमीन (साधारण ३४,००० ते ३८,००० चौरस फूट / पाऊण एकर).
• १ चावर = १२० बिघे जमीन (साधारण ९० ते १०० एकरांचा मोठा जमिनीचा तुकडा).

ज्या वतनदाराला 'अर्धा चावर' किंवा 'एक चावर' वतन मिळाले असे, तो त्या काळातील अत्यंत श्रीमंत जमीनदार मानला जाई.

४. मोडीतील अंक आणि अपूर्णांक पद्धती (Fractions in Modi)

मोडी लिपीमध्ये दशांश पद्धती (Decimal system) ऐवजी षोडश पद्धती (Base-16) आणि पावकी-निमकी-पावूनकी पद्धत वापरली जात असे. मोडी अंकांचे वळण देवनागरीपेक्षा वेगळे असते आणि अपूर्णांक दर्शवण्यासाठी खास आडव्या व उभ्या रेषा वापरल्या जात असत:

• पाव (१/४): एक उभी रेघ |
• अर्धा (१/२): दोन उभ्या रेषा ||
• पाऊण (३/४): तीन उभ्या रेषा |||
• सवा (१ १/४): अंक १ आणि पुढे उभी रेघ १|
• दीड (१ १/२): अंक १ आणि पुढे दोन उभ्या रेषा १||

जमाखर्चाच्या वहीत जेव्हा पैशांची नोंद व्हायची, तेव्हा रुपया, आणे आणि पै दर्शवण्यासाठी विशिष्ट तिरप्या रेषा काढल्या जात असत. यामुळे हिशोबात कोणीही खोटा आकडा वाढवू शकत नसे.

५. तोलमापे: मण, खंडी, पायली आणि शेर

धान्याची आणि दारूगोळ्याची मोजणी करण्यासाठी तत्कालीन पद्धती खालीलप्रमाणे होत्या:

• १ शेर = साधारण ८० तोळे (आजचे ९०० ग्रॅम).
• १ पायली = ४ शेर.
• १ मण = १२ ते १६ पायली (साधारण ४० किलो).
• १ खंडी = २० मण (साधारण ८०० किलो धान्य).

मोडी कागदपत्रात जेव्हा उल्लेख येतो की, 'किल्ल्यावर धान्याची १०० खंडी साठवणूक केली', तेव्हा त्याचा अर्थ गडावर ८०,००० किलो धान्य सैन्यासाठी सज्ज ठेवले आहे असा होतो.

६. निष्कर्ष

मोडी लिपीतील कागदपत्रांचे वाचन करताना तत्कालीन चलन, मोजमापे आणि अपूर्णांकांची चिन्हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. या ज्ञानामुळे ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा खरा आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट होतो.