शिवकालीन व मोडी महसूल शब्दकोश

विशेष सेवा, पराक्रम किंवा धार्मिक कार्याच्या सन्मानार्थ शासनाने महसूलमुक्त (टॅक्स-फ्री) करून दिलेली कायमस्वरूपी जमीन किंवा गाव.

मोडी दस्तऐवजात परगणा या महसूल प्रशासकीय विभागासाठी वापरले जाणारे संक्षिप्त रूप. एका परगण्यात अनेक मौजे (गावे) येत असत.

गावातील किंवा प्रांतातील वंशपरंपरागत अधिकार, पद आणि त्यासोबत मिळालेली शेतजमीन व मानपान (उदा. पाटीलकी, कुलकर्णी वतन).

परगण्यातील लहान विभागासाठी (तरफ) अथवा पत्रातील दिनांक (तारीख) दर्शवण्यासाठी मोडी लिपीत "तां" असे संक्षिप्त रूप वापरले जात असे.

शिवकालीन व पेशवेकालीन जमीन मोजणीचे मोठे परिमाण. 1 चावर म्हणजे साधारणपणे 120 बिघे जमीन मानली जात असे.

"बाबत" किंवा "विषय" दर्शवण्यासाठी वापरली जाणारी संक्षिप्त खूण. दस्तऐवजाचा विषय सांगण्यापूर्वी हा शब्द येतो.

जमीन मोजणीचे मूळ परिमाण. शिवकाळात अण्णाजी दत्तो यांनी शिवशाही काठी तयार करून 20 काठ्या लांब व 20 काठ्या रुंद म्हणजे 1 बिघा ठरवला.

मराठा दफ्तरांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सुहूर सन कालगणनेतील "एक हजार" (अलिफ) वर्ष दर्शक अरबी-फारसी संमिश्र पारंपारिक सूत्र. पेशवे व छत्रपतींच्या पत्रांच्या शेवटी ही नोंद असते.

जमिनीचा वंशपरंपरागत मूळ मालक. जोपर्यंत शेतकरी सरकारचा महसूल (सारा) देत असे, तोपर्यंत त्याची जमीन काढून घेता येत नव्हती.

मोडी पत्रांच्या शेवटी तिथी किंवा महिना सुरू होण्यापूर्वी "छ" असे अक्षर लिहिण्याची पद्धत होती. याचा अर्थ तारीख अथवा चंद्र दर्शन असाही होतो.

दुसऱ्या गावातून येऊन तात्पुरत्या करारावर मिरासदाराची किंवा सरकारी पडीक जमीन कसणारा शेतकरी (कुळ / भाडेकरू).

गावचा मुख्य वंशपरंपरागत वतनदार किंवा पाटील. गावातील शेती, महसूल गोळा करणे आणि कायदा-सुव्यवस्था राखणे ही मोकदमाची जबाबदारी असे.

पडीक किंवा युद्धाने उद्ध्वस्त झालेली जमीन पुन्हा लागवडीखाली आणण्यासाठी शेतकऱ्यांना दिलेले शासकीय हमीपत्र व सारा सवलत.

गावातील शेतकरी व सर्वसामान्य प्रजा. मोडी पत्रांमध्ये "मोकदम व रयान" असा उल्लेख वारंवार येतो.

ज्या गावाचा किंवा जमिनीचा महसूल दोन किंवा अधिक वतनदारांमध्ये वाटून दिलेला असतो अथवा पुन्हा बहाल केलेला असतो असे गाव.

जमीन, वतन, सीमा किंवा मानपानावरून दोन पक्षांमध्ये झालेला कायदेशीर वाद अथवा भांडण.

सैन्य किंवा घोडेस्वार पथक बाळगण्यासाठी सरदारांना त्यांच्या खर्चापोटी दिलेली जहागीर किंवा महसुलाचा हक्क.

गोतसभा, पंचायत किंवा राजदरबाराने साक्षी-पुराव्यांची तपासणी करून दिलेला अधिकृत अंतिम न्यायनिर्णय.

जमिनीच्या उत्पन्नावर किंवा प्रतवारीवर (जिरायत/बागायत) आधारित सरकारला द्यावयाचा कायदेशीर कर.

मोडी लिपीतील ऐतिहासिक क्रियापद. आधुनिक मराठीमध्ये याला "दिले" असे लिहिले जाते.

गावाचा मुख्य शासकीय व महसूल अधिकारी. गावातील शांतता, सुव्यवस्था, शेती लागवड आणि कर वसुलीची मुख्य जबाबदारी पाटलावर असे.

मोडी लिपीत "झ" ऐवजी बहुतेकदा "ज" लिहिण्याची प्रथा होती. आधुनिक मराठीत "झाले" किंवा "झाला".

गावातील शेती, महसूल, फेरफार व हिशोब मोडी लिपीत नोंदवून ठेवणारा वंशपरंपरागत वतनदार लेखापाल (Accountant).

मोडी लिपीतील ऐतिहासिक शब्द. आधुनिक मराठीत "असे" किंवा "याप्रमाणे".

पाटलाचा साहाय्यक व कुलकर्ण्याच्या दप्तराचा सांभाळ करणारा गावातील महत्त्वाचा वतनदार.

मोडी पत्रांमध्ये "म्हणून" ऐवजी "म्हणोन" असा शब्दप्रयोग सर्रास आढळतो.

परगण्यातील (अनेक गावांच्या समूहातील) मुख्य वतनदार अधिकारी. सर्व गावांच्या पाटलांवर देखरेख ठेवणे हे त्यांचे काम असे.

मराठा साम्राज्यातील थोर सरदार, जहागीरदार व राजघराण्यातील व्यक्तींना पत्रात उद्देशून लिहिली जाणारी सर्वोच्च सन्माननीय पदवी.

परगणा पातळीवरील हिशोब तपासनीस. गावच्या कुलकर्ण्यांनी गोळा केलेल्या हिशोबांचे एकत्रीकरण देशपांडे करत असत.

पेशवेकालीन पत्रांच्या प्रारंभी श्रीमंत पेशवे किंवा प्रमुख मंत्र्यांसाठी वापरला जाणारा अत्यंत आदरयुक्त मायना.

छत्रपतींचे किंवा पेशव्यांचे मुख्य सचिव. सर्व शासकीय आज्ञापत्रे, सनदा आणि परदेशी पत्रव्यवहार मोडी लिपीत लिहिणारा प्रमुख अधिकारी.

नागपूरकर भोसले घराण्याला छत्रपती शाहू महाराजांनी दिलेले सेनापतीपद व सुभेदारीचे पद.

दरबारातील मुख्य जमाखर्च व खजिना अधिकारी. सर्व आर्थिक सनदांवर आणि मंजुरीवर फडणीसांची मोहोर लागत असे.

मराठा साम्राज्याच्या अष्टप्रधान मंडळातील पंतप्रधान (पेशवे) यांचे अधिकृत संस्कृत पदवीनाम.

शिवकालीन सोन्याचे नाणे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेकानंतर स्वतःचे "शिवराई होन" पाडले होते.

थेट छत्रपती अथवा पेशव्यांचे मुख्य कार्यालय, राजधानी किंवा प्रत्यक्ष राजाची उपस्थिती.

शिवकालीन तांब्याचे अधिकृत नाणे. एका बाजूला "श्री राजा शिव" आणि दुसऱ्या बाजूला "छत्रपती" असे देवनागरीत कोरलेले असे.

दुष्काळानंतर शेती पुन्हा लागवडीखाली आणण्यासाठी शेतकऱ्यांना दिलेली अभय हमी किंवा महसूल सवलत.

गावातील किंवा परगण्यातील सर्व पाटील, कुलकर्णी व पंचांच्या उपस्थितीत झालेला कायदेशीर न्यायनिवाडा अथवा जाहीर करारपत्र.

विशिष्ट प्रदेशावर महसूल गोळा करण्याचा किंवा प्रशासनाचा प्रत्यक्ष ताबा व अधिकार.

राजा किंवा पेशव्यांनी एखाद्या व्यक्तीला वतन, पाटीलकी अथवा अधिकार बहाल केल्याचा मूळ अधिकृत दस्तऐवज.

कागदपत्रातील मूळ विषय, उल्लेख केलेली व्यक्ती किंवा नमूद केलेला तपशील.

एखाद्या वतनदाराने आपल्या घराण्याचा, वतनाचा किंवा हक्काचा भूतकाळ मांडणारे सविस्तर कैफियतयुक्त निवेदन.

जमिनीचा वाद, चोरी किंवा हिशोबाची अधिकाऱ्यांनी प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन केलेली अधिकृत तपासणी.

मूळ कागदपत्रावरून कारकुनाने मोडी लिपीत तंतोतंत उतरवून काढलेली अधिकृत दुसरी प्रत (Duplicate Copy).

"पुत्र" किंवा "मुलगा". मोडी कागदपत्रात वडिलांचे नाव जोडण्यासाठी "बिन" हा शब्द वापरला जाई.

जमिनीवर, वतनावर किंवा मानपानावर पूर्वजांच्या वारसाहक्काने कायदेशीर अधिकार असणारी व्यक्ती.