1. हिंदवी स्वराज्य आणि मोडी लिपीचा सुवर्णकाळ
17 व्या शतकात जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सह्याद्रीच्या कुशीत 'रयतेचे हिंदवी स्वराज्य' स्थापन केले, तेव्हा केवळ गड-किल्ले जिंकणे हाच त्यांचा हेतू नव्हता; तर सर्वसामान्य रयतेचे कल्याण आणि आपली संस्कृती, भाषा व अस्मिता समृद्ध करणे हे शिवरायांचे सर्वात मोठे ध्येय होते.
शिवछत्रपतींनी प्रशासकीय व्यवहारात मराठी भाषेची प्रतिष्ठापना करण्यासाठी सुप्रसिद्ध 'राज्यव्यवहारकोश' निर्माण केला. आणि ही लोककल्याणकारी राजभाषा ज्या गतीमान लिपीत लिहिली गेली, ती लिपी म्हणजे आपली 'मोडी लिपी'!
शिवरायांचे आज्ञापत्र असो, सैन्याला दिलेला गुप्त खलिता असो, वतनपत्रांची नोंद असो वा रामचंद्रपंत अमात्यांचे राजनीतीवरील ग्रंथ—स्वराज्याचा संपूर्ण श्वास मोडी लिपीतच धडधडत होता. बाळाजी आवजी चिटणीसांसारख्या निष्ठावंत मुत्सद्द्यांनी या द्रुतगती लिपीला स्वराज्याची अधिकृत 'चिटणीसी लिपी' बनवले.
"प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता । शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥"
शिवछत्रपतींची ही पवित्र राजमुद्रा ज्या स्वराज्याचे प्रतीक आहे, त्या स्वराज्याची लिपी म्हणजे आपली मोडी लिपी!
2. मोडी लिपीची अद्वितीय रचना: कागदावरून लेखणी न उचलता वाहणारी गती
'मोडी' या शब्दाचा अर्थ मोडून लिहिलेली. देवनागरी अक्षरांना वळण देऊन, दौत आणि बोरू कागदावरून न उचलता अखंड वेगाने लिहिता यावे यासाठी या लिपीचा विकास झाला. मोडी लिपीची काही थक्क करणारी वैशिष्ट्ये:
- अखंड प्रवाह: शब्द संपल्याशिवाय बोरू उचलावा लागत नाही, ज्यामुळे आज्ञापत्रे अत्यंत वेगाने लिहिता येत असत.
- शिरोरेघेची सलगता: अक्षरांच्या वरची रेघ (शिरोरेघ) अखंड राहिल्याने मजकुराची गोपनीयता व अखंडता जपली जाई.
- सुरक्षितता: मोडीतील अक्षरांचे वळण इतके विशिष्ट असे की त्यात कोणीही परस्पर फेरफार (Tampering) करू शकत नसे.
3. आपल्या पूर्वजांचा इतिहास आजही मोडीत बंदिस्त आहे!
शिवकाळानंतर पेशवेकाळ आणि संपूर्ण मराठा साम्राज्यात मोडी लिपीचा प्रचंड विस्तार झाला. आज महाराष्ट्र राज्य पुराभिलेख विभागात (State Archives) आणि लंडनच्या इंडिया ऑफिस लायब्ररीमध्ये 4 कोटींपेक्षा जास्त मोडी कागदपत्रे उपलब्ध आहेत.
केवळ राजे-रजवाडेच नव्हे, तर आपल्या महाराष्ट्रातील सामान्य शेतकऱ्यांचे, वतनदारांचे, पाटलांचे, देशमुखांचे आणि कुलकर्ण्यांचे 7/12 चे मूळ उतारे, खरेदीखते, वाटपपत्रे आणि इनामपत्रे ही मोडी लिपीतच लिहिली गेली आहेत. आजही जमिनीच्या किंवा वारसाहक्काच्या वादात जेव्हा जुनी कागदपत्रे बाहेर येतात, तेव्हा ती वाचण्यासाठी मोडी अभ्यासकांची गरज भासते.
4. मोडी लिपी विस्मरणात कशी गेली?
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात छपाईची यंत्रे भारतात आणली. मोडी लिपीची अक्षरे सलग आणि वळणदार असल्यामुळे त्या काळात त्याचे धातूचे टाईप (Types) तयार करणे ब्रिटिशांना कठीण गेले. त्यामुळे त्यांनी देवनागरी (बालबोध) लिपीला सरकारी कारभारात प्राधान्य दिले आणि हळूहळू मोडी लिपी शाळांमधून आणि प्रशासनातून हद्दपार झाली.
एका समृद्ध लिपीची गळचेपी झाल्यामुळे आज महाराष्ट्रातील 99% नागरिकांना आपल्याच पूर्वजांनी लिहिलेला अस्सल इतिहास स्वतःच्या डोळ्यांनी वाचता येत नाही!
आपला वारसा आपणच जपायचा!
आपल्या पूर्वजांच्या या पवित्र लिपीचे पुनरुज्जीवन करणे ही आजच्या प्रत्येक मराठी माणसाची आणि शिवभक्ताची जबाबदारी आहे. आपले नाव मोडीत कोरून पहा, आपल्या मित्र-परिवाराला दाखवा आणि स्वराज्याच्या या अमूल्य ठेव्याचा अभिमान सर्वांपर्यंत पोहोचवा!