छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मोडी लिपी: स्वराज्याची अधिकृत प्रशासकीय भाषा

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: भाषेचे व लिपीचे स्वराज्य

हिंदवी स्वराज्याची स्थापना (इ.स. १६४५ ते १६७४) करताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केवळ अभेद्य किल्ले जिंकले नाहीत किंवा मुघल-आदिलशाही फौजांचा पराभव केला नाही; तर त्यांनी महाराष्ट्राच्या अस्मितेचे, स्वधर्माचे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे भाषेचे व प्रशासकीय लिपीचे स्वराज्य निर्माण केले. शिवपूर्वकाळात बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही राजवटींमुळे महाराष्ट्रातील शासकीय पत्रव्यवहारावर आणि न्यायव्यवस्थेवर फारसी (Persian) भाषेचे आणि अरेबिक लिपीचे प्रचंड आक्रमण झाले होते. गावगाड्यातील वतनपत्रे, महझर आणि कौलनाम्यांमध्ये ८०% हून अधिक शब्द परकीय फारसी भाषेतून आले होते, ज्यामुळे सर्वसामान्य रयतेला आपले स्वतःचे अधिकारपत्र समजणे दुरापास्त झाले होते.

या भाषिक गुलामगिरीतून महाराष्ट्राला मुक्त करण्यासाठी छत्रपती शिवरायांनी राज्याभिषेकानंतर (इ.स. १६७४) जाणीवपूर्वक मराठी भाषेला आणि मोडी लिपीला स्वराज्याची अधिकृत राजभाषा व राजलिपी म्हणून सर्वोच्च दर्जा दिला. मोडी लिपी ही मूळची यादवकालीन (हेमाद्री पंडित किंवा हेमाडपंत यांच्या काळातील) द्रुतगती लिपी मानली जाते. शिवरायांनी या लिपीला प्रशासनाचे प्राथमिक माध्यम बनवून स्वराज्याची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

२. राजव्यवहार कोश (इ.स. १६७७): भाषिक मुक्तीचा जाहीरनामा

शिवछत्रपतींच्या दूरदृष्टीचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे रघुनाथ पंडित यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार करण्यात आलेला 'राजव्यवहार कोश'. राज्याभिषेकानंतर महाराजांच्या लक्षात आले की, शेकडो वर्षे दरबारी कामकाजात फारसी रूढ झाल्याने मराठी सरदारांना व कारकुनांना राज्यकारभारासाठी मराठी प्रतिशब्दच ठाऊक नव्हते. यावर उपाय म्हणून शिवरायांनी संस्कृत व प्राकृत शब्दांचा समावेश असलेला १३८० श्लोकांचा सुवर्णकोश तयार करवून घेतला.

या कोशाद्वारे खालीलप्रमाणे परकीय शब्दांचे मराठी व संस्कृत नामांतर करण्यात आले:

• 'फरमान' ऐवजी 'आज्ञापत्र'
• 'किल्ला' ऐवजी 'दुर्ग' किंवा 'गड'
• 'कारकून' ऐवजी 'लेखक'
• 'वजीर' ऐवजी 'प्रधान'
• 'सिपहसालार' ऐवजी 'सेनापती'
• 'दबीर' ऐवजी 'सुमंत'
• 'सरनोबत' ऐवजी 'सरसेनापती'

हे सर्व प्रतिशब्द प्रशासकीय व्यवहारात वापरताना ते लिहिण्यासाठी मोडी लिपी अनिवार्य करण्यात आली. मोडीतील सलग वळणामुळे हे नवीन शब्द जलद गतीने लिहिता येत असत आणि कागदपत्रांचे स्वरूप अत्यंत देखणे व अधिकृत भासत असे.

३. प्रशासकीय व लष्करी गरज: मोडी लिपीच का निवडली?

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी देवनागरी ऐवजी मोडी लिपीला प्रशासनात प्राधान्य देण्यामागे अत्यंत व्यवहार्य आणि लष्करी कारणे होती:

1. कागदावरून बोरू न उचलण्याची द्रुतगती (Cursive Speed): देवनागरी लिपीत प्रत्येक अक्षरावर स्वतंत्र शिरोरेघ (Top bar) द्यावी लागते आणि काना-मात्रांसाठी हात वारंवार उचलावा लागतो. याउलट, मोडी लिपीमध्ये संपूर्ण शब्दावर एकच अखंड शिरोरेघ काढली जाते. बोरू कागदावरून न उचलता सलग गोलाकार वळणांनी शब्द पूर्ण होतो. युद्धाच्या धामधुमीत किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी सेनापतींना व किल्लेदारांना अवघ्या काही मिनिटांत शेकडो खलिते लिहून पाठवणे मोडीमुळेच शक्य झाले.
2. काटकसर आणि कागदाची बचत: शिवकाळात हस्तनिर्मित कागद (उदा. जुन्नरी कागद) अतिशय मौल्यवान मानला जाई. मोडी अक्षरे एकमेकांत गुंफलेली आणि संकुचित असल्याने कमी कागदावर प्रचंड माहिती मावत असे.
3. गुप्तता आणि छेडछाड अशक्य (Security & Tamper-Proof): मोडी लिपीतील अक्षरे इतकी गुंतागुंतीची आणि वळणदार असतात की, त्यात बाहेरच्या व्यक्तीला एखादा नवीन शब्द किंवा अंक घुसडणे (Interpolation) अक्षरशः अशक्य होते. लष्करी आदेशांमध्ये फितुरी किंवा अफवा रोखण्यासाठी मोडी लिपीचे हे अंगभूत सुरक्षा वैशिष्ट्य स्वराज्यासाठी ढाल ठरले.

४. बाळाजी आवजी चिटणीस व शिवकालीन चिटणिसी दफ्तर

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दरबारात मुख्य चिटणीस म्हणून बाळाजी आवजी प्रभू (चिटणीस) यांनी अद्वितीय सेवा बजावली. बाळाजी आवजी हे मोडी लिपीचे अलौकिक अक्षरसम्राट मानले जातात. शिवकालीन बखरींमध्ये उल्लेख येतो की, छत्रपती शिवाजी महाराज एकाच वेळी विचार मांडत असत आणि बाळाजी आवजी त्यांच्या मुखातून पडणारा प्रत्येक शब्द मोडी लिपीत विजेच्या वेगाने उतरवून घेत असत. महाराजांचे पत्र वाचताना प्रत्यक्ष महाराजच समोर उभे राहून बोलत आहेत असा भास वाचणाऱ्याला होई.

शिवकालीन चिटणिसी दफ्तराचे कामकाज अत्यंत कडक नियमांवर आधारित होते. प्रत्येक पत्रावर खालील घटक असणे बंधनकारक होते:

• शीर्षभाग: दस्तऐवजाच्या सर्वात वर डाव्या अथवा मध्यभागी 'श्री' किंवा देवतेचे नाव.
• राजमुद्रा: छत्रपतींची अधिकृत संस्कृत मुद्रा (प्रतिपच्चंद्रलेखेव...).
• सुरुवात: 'स्वस्तिश्री राज्याभिषेक शके... सुहूर सन...' अशा निश्चित कालगणनेने प्रारंभ.
• मजकूर: अगदी स्पष्ट, थेट आणि कोणताही आडपडदा न ठेवता स्पष्ट आज्ञा.
• शेवट (मोर्तब): पत्राच्या शेवटी 'मर्यादेयं विराजते' हे अधिकृत मोर्तब उमटवले जाई.

५. शिवकालीन मोडी पत्रांचे प्रमाण उदाहरण: प्रभावळीच्या सुभेदारास आज्ञापत्र (इ.स. १६७१)

शिवकालीन मोडी पत्रांची भाषा कशी रयतेचे रक्षण करणारी आणि कणखर होती, याचे जगप्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे महाराजांनी प्रभावळीच्या सुभेदारास (जि. रत्नागिरी) लिहिलेले आज्ञापत्र होय. हे पत्र आजही पुणे येथील भारत इतिहास संशोधक मंडळात (BISM) सुरक्षित आहे.

मूळ मोडी मजकुराचे ओळनिहाय प्रमाणित देवनागरी लिप्यंतर:

ओळ १: सुभेदार व कारकुनानी यांसी छत्रपति शिवाजी राजे यांसी आज्ञा ऐसी जे... ओळ २: रयतेवरी काडीचा उपद्रव न देणे, जबरदस्तीने कोणाची भाजीची काडीही न घेणे... ओळ ३: घोडियास गवत चारणे असेल तर विकत घेणे, कोणाचा दाणा न लुटणे... ओळ ४: नाही तरी रयत म्हणेल की मोगल आले आणि तुम्ही आले यात अंतर काय? ओळ ५: जो कोणी रयतेस उपद्रव देईल त्यास शासन केले जाईल. हे जाणिजे. छ. १५ माहे जमादिलावल.

हे पत्र स्पष्ट दर्शवते की, मोडी लिपी केवळ कोरड्या सरकारी हुकुमांची लिपी नव्हती, तर ती लोककल्याणकारी रयतेच्या राज्याची धगधगती जीवनवाहिनी होती.

६. मोडी पत्रांवरील राजमुद्रा व 'मर्यादेयं विराजते' मोर्तब

शिवकालीन मोडी दस्तऐवजांची सत्यता ठरवण्यासाठी पत्रावरील शिक्के अत्यंत महत्त्वाचे असतात. शहाजीराजांनी बाल शिवबांना पुण्याची जहागीर देताना संस्कृत भाषेतील जगप्रसिद्ध राजमुद्रा तयार करून दिली:

प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता । शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥

अर्थ: प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे प्रतिदिन वृद्धिंगत होणारी, जगाला वंदनीय असणारी, शहाजीराजांचे सुपुत्र शिवाजीराजे यांची ही मुद्रा लोककल्याणासाठी तळपत आहे.

मोडी पत्राच्या सुरुवातीला ही अष्टकोनी मुद्रा लावली जाई, आणि पत्राच्या शेवटी आज्ञा पूर्ण झाल्याचे दर्शवण्यासाठी 'मर्यादेयं विराजते' (या आज्ञेची ही अंतिम मर्यादा आहे) हे लहान मोर्तब केले जाई. जोपर्यंत हे दोन्ही शिक्के मोडी कागदपत्रावर नसतील, तोपर्यंत तो दस्तऐवज राजमान्य मानला जात नसे.

७. इतिहास संशोधकांसाठी मार्गदर्शक निष्कर्ष व संदर्भग्रंथ

आजही महाराष्ट्रातील हजारो कुटुंबांकडे शिवकालीन व पेशवेकालीन मोडी कागदपत्रे उपलब्ध आहेत. या कागदपत्रांचे योग्य वाचन न झाल्यामुळे अनेक घराण्यांचे ऐतिहासिक योगदान अंधारात राहिले आहे. मोडी लिपीचे जतन करणे म्हणजे केवळ एका लिपीचा अभ्यास नव्हे, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचा वैचारिक वारसा जतन करणे होय.

अधिक अभ्यासासाठी प्रमुख संदर्भग्रंथ:

१. शिवचरित्र साहित्य (खंड १ ते १६) — भारत इतिहास संशोधक मंडळ, पुणे (BISM). २. मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने (खंड १ ते २२) — इतिहाससंशोधक वि. का. राजवाडे. ३. पेशवे दफ्तर निवडक कागदपत्रे (४५ खंड) — रियासतकार गो. स. सरदेसाई. ४. शिवकालीन पत्रसार संग्रह — शिवचरित्र कार्यालय, पुणे. ५. मोडी लिपी परिचय व वाचन पद्धती — महाराष्ट्र राज्य पुराभिलेख संचालनालय, मुंबई.