छत्रपती राजाराम महाराज व महाराणी ताराबाई यांच्या जिंजी मोहिमेतील ऐतिहासिक मोडी पत्रव्यवहार

१. प्रस्तावना: मराठ्यांचे २७ वर्षांचे स्वातंत्र्ययुद्ध

इ.स. १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मुघल बादशहा औरंगजेबाला वाटले होते की, आता मराठ्यांचे स्वराज्य पूर्णपणे संपले. रायगड मुघलांच्या वेढ्यात अडकला होता, राजाराम महाराजांचे वय अवघे १९ वर्षे होते, आणि महाराणी येसूबाई यांनी स्वतः वेढ्यात राहून छत्रपती राजाराम महाराजांना दक्षिणेतील जिंजी किल्ल्यावर जाण्याचा ऐतिहासिक आदेश दिला.

इथून पुढे सुरू झाले ते मराठ्यांचे '२७ वर्षांचे अद्वितीय स्वातंत्र्ययुद्ध' (Maratha War of Independence). दक्षिणेत तब्बल ८०० मैल दूर असलेल्या जिंजी (तामिळनाडू) येथून छत्रपती राजाराम महाराज आणि त्यानंतर महाराणी ताराबाई यांनी संपूर्ण मुघल साम्राज्याला सळो की पळो करून सोडले. या कालखंडातील मोडी पत्रव्यवहार म्हणजे मराठ्यांच्या अजिंक्य स्वाभिमानाची ज्वलंत महागाथा आहे.

२. जिंजीहून महाराष्ट्रात आलेली मोडी आज्ञापत्रे

जिंजीच्या वेढ्यात असताना छत्रपती राजाराम महाराजांनी महाराष्ट्रातील किल्लेदारांना, संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांना पाठवलेली मोडी पत्रे इतिहास संशोधकांना थक्क करतात:

'शत्रूने पादशाही फौजेसह देश व्यापिला म्हणून कोणीही धीर सोडू नये. किल्ले प्राणपणाने लढवावे. आम्ही दक्षिणेत औरंगजेबाच्या फौजा अडकवून ठेवल्या आहेत. तुम्ही मोगलाई मुलखात स्वाऱ्या करून शत्रूची रसद तोडावी!'

या मोडी पत्रांनी महाराष्ट्रातील मावळ्यांमध्ये असा अंगार फुलवला की, मुघल फौजा महाराष्ट्रात जिंकायला आल्या होत्या, पण त्या महाराष्ट्राच्या मातीत कायमच्या गाडल्या गेल्या.

३. महाराणी ताराबाईंची वज्रलेप मोडी पत्रशैली

इ.स. १७०० मध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांच्या अकाली निधनानंतर महाराणी ताराबाई यांनी स्वराज्याची सूत्रे हाती घेतली. रियासतकार सरदेसाई लिहितात: 'ताराबाईंनी औरंगजेबाला जिवंतपणी मरणप्राय यातना दिल्या.'

ताराबाईंच्या मोडी पत्रांवर 'श्री ताराबाई' असा ठसठशीत शिक्का असायचा. त्यांच्या आज्ञापत्रांची भाषा अत्यंत थेट आणि लष्करी शिस्तीची होती. त्यांनी सैन्याधिकाऱ्यांना आदेश दिले की:

'किल्ल्यावर धान्याचा कणही कमी पडू देऊ नका. सैनिकांना वेळेवर पगार द्या आणि मुघल ठाणी मोडून स्वराज्य वाढवा.'

४. निष्कर्ष

जिंजी मोहिमेतील मोडी पत्रे हे सिद्ध करतात की, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी निर्माण केलेले स्वराज्य केवळ एका व्यक्तीवर किंवा एका किल्ल्यावर अवलंबून नव्हते; ती संपूर्ण महाराष्ट्राच्या रक्तात भिनलेली एक अदम्य विचारप्रणाली होती. या मोडी पत्रांचे जतन करणे म्हणजे आपल्या पूर्वजांच्या असीम त्यागाचे स्मरण ठेवणे होय.