छत्रपती संभाजी महाराजांचे मोडीतील गुप्त खलिते व संस्कृत राजमुद्रा

१. प्रस्तावना: छत्रपती संभाजी महाराज - अद्वितीय सेनानी, भाषाप्रभू आणि प्रशासक

छत्रपती संभाजी महाराज (इ.स. १६५७ - १६८९) यांच्याबद्दल इतिहासात अनेक गैरसमज पसरवले गेले; परंतु समकालीन अस्सल ऐतिहासिक मोडी कागदपत्रांचा अभ्यास केला असता शंभूराजांचे अलौकिक व्यक्तिमत्त्व डोळ्यांसमोर उभे राहते. ते केवळ अफाट पराक्रमी, रणधुरंधर आणि नऊ वर्षे अजिंक्य राहिलेले छत्रपती नव्हते, तर ते संस्कृतचे गाढे विद्वान, चार भाषांचे पंडित आणि अत्यंत कठोर शिस्तीचे प्रशासक होते.

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या कारकीर्दीतील मोडी पत्रांची भाषाशैली, शब्दांची निवड, आणि सैन्याधिकाऱ्यांना दिलेल्या आज्ञा मराठ्यांच्या लष्करी कूटनीतीचे उत्कृष्ट नमुने आहेत. या लेखात आपण संभाजी महाराजांची अधिकृत संस्कृत राजमुद्रा, त्यांचे मोडी खलिते आणि तत्कालीन ऐतिहासिक पत्रांचे विश्लेषण पाहणार आहोत.

२. शंभूराजांची १६ अक्षरी अष्टकोनी संस्कृत राजमुद्रा

छत्रपती शिवाजी महाराजांप्रमाणेच संभाजी महाराजांनीही स्वतःची स्वतंत्र संस्कृत राजमुद्रा तयार केली होती. ही मुद्रा १६ अक्षरांची, अत्यंत लयबद्ध आणि अष्टकोनी आकाराची आहे:

श्री सूनुः शांभुः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ।

अर्थ: शिवाजी महाराजांचे सुपुत्र संभाजी महाराज यांची ही मुद्रा सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी तळपत आहे.

शिवरायांच्या मुद्रेतील 'भद्राय राजते' (कल्याणासाठी तळपत आहे) हाच जनकल्याणाचा मूळ मंत्र संभाजीराजांनी आपल्या मुद्रेत कायम ठेवला. शंभूराजांच्या मोडी पत्रांवर सुरुवातीला ही भव्य अष्टकोनी राजमुद्रा उमटवलेली असते. या मुद्रेच्या अक्षरांचे वळण इतके अप्रतिम आहे की, तत्कालीन मराठा धातुशास्त्राचा आणि कोरीव कलेचा तो एक सर्वोच्च नमुना मानला जातो.

३. मुघलांविरुद्ध गनिमी काव्यातील गुप्त मोडी खलिते व कूटलिपी (Cipher Letters)

इ.स. १६८१ मध्ये मुघल बादशहा औरंगजेब ५ लाख फौजेसह, अफाट तोफखाना आणि खजिना घेऊन दक्षिणेत उतरला. त्याचा मुख्य उद्देश स्वराज्य एका वर्षात नष्ट करण्याचा होता. परंतु छत्रपती संभाजी महाराजांनी पुढील ९ वर्षे औरंगजेबाला महाराष्ट्राच्या मातीत गाडून ठेवले.

या महायुद्धाच्या काळात संभाजी महाराजांनी आपले गुप्तहेर प्रमुख (बहिर्जी नाईक यांच्यानंतरचे अधिकारी) आणि सरदारांशी संपर्क साधण्यासाठी कूटलिपीतील (Secret Code / Cipher) मोडी खलिते वापरले. पत्रात उघड नावे न लिहिता सांकेतिक शब्द वापरले जात:

• 'हत्ती' म्हणजे मुघल सरदार किंवा बादशहा
• 'शिकार' म्हणजे मुघल सैन्याची छावणी किंवा रसद
• 'मेघ' म्हणजे मराठ्यांची राखीव घोडदळ फौज

असे खलिते शत्रूच्या हाती लागले तरी मुघल कारकुनांना त्याचा अर्थ लागत नसे, कारण मोडीच्या द्रुतगती अक्षरांमध्ये हे सांकेतिक संदर्भ अत्यंत गुपित ठेवले जात असत.

४. गोव्याच्या पोर्तुगीज व्हाईसरॉयला व जंजिऱ्याच्या सिद्दीला लिहिलेली बाणेदार मोडी पत्रे

संभाजी महाराजांच्या मोडी पत्रांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची बाणेदार आणि कणखर भाषाशैली. पोर्तुगीज व्हाईसरॉय फ्रान्सिस्को दि ताव्होरा याने जेव्हा मुघलांशी हातमिळवणी केली, तेव्हा शंभूराजांनी त्याला लिहिलेले मोडी पत्र ऐतिहासिक आहे:

'तुम्ही फिरंगी लोक व्यापाऱ्यासारखे राहावे ते सोडून पातशहाशी सख्य करून आमच्या मुलखात दगाबाजी करता? हे ध्यानात असावे की, मराठ्यांचे घोडे तुमच्या गोव्याच्या खाडीत पाणी प्यायल्याशिवाय राहणार नाहीत. जर वेळीच सावध होऊन आमची खंडणी चुकती न केली, तर परिणामास जबाबदार तुम्ही असाल!'

या पत्राने पोर्तुगीज व्हाईसरॉय इतका भयभीत झाला होता की त्याने गोव्यात थेट सेंट झेव्हिअरच्या शवापुढे जाऊन गुडघे टेकून प्रार्थना केली होती.

५. संगमेश्वर देवस्थान दानपत्र (१६८२) चे प्रत्यक्ष विश्लेषण

संभाजीराजे केवळ युद्धाचेच नियोजन करत नव्हते, तर त्यांनी विद्वान ब्राह्मणांना, मंदिरांना आणि सामान्य रयतेला दिलेल्या सनदा आजही उपलब्ध आहेत. संगमेश्वर येथील दिवाकर पंडित यांना दिलेले १६८२ चे मोडी पत्र याचे साक्षात उदाहरण आहे.

पत्रातील मुख्य मुद्दे:

१. देवस्थान पूजेचे संरक्षण: पूर्वापार चालत आलेल्या पूजेच्या हक्कात कोणीही नवा अधिकारी अडथळा आणू नये. २. महसूल सूट: संबंधित जमिनीवरील 'सिंहासनपट्टी' किंवा 'घरपट्टी' यांसारखे कर पूर्णपणे माफ करण्यात आले. 3. कडक ताकीद: जो कोणी या आदेशाचा अनादर करेल, तो स्वराज्याचा द्रोही मानला जाईल.

६. निष्कर्ष

छत्रपती संभाजी महाराजांची मोडी पत्रे वाचल्याशिवाय शिवपुत्राचे खरे कर्तृत्व समजणे अशक्य आहे. त्यांच्या पत्रांमधून एक कर्तव्यकठोर राजा, संस्कृत पंडित, आणि रयतेचा कनवाळू वाली आपल्यासमोर उभा राहतो. आज या अस्सल मोडी पत्रांचे जतन करणे हीच शंभूराजांना खरी आदरांजली ठरेल.

संदर्भ:

• छत्रपती संभाजी महाराज: चरित्र आणि पत्रव्यवहार — डॉ. कमल गोखले
• संभाजीकालीन पत्रसार संग्रह — सदाशिवराव शिवदे
• पेशवे दफ्तर खंड ३: संभाजी महाराज कालखंड