ब्रिटिशांनी मोडी लिपी बंद करून देवनागरी का लादली? ईस्ट इंडिया कंपनीचे छुपे षड्यंत्र

१. प्रस्तावना: महाराष्ट्राची शतकानुशतकांची राजभाषा कशी मागे पडली?

आज संपूर्ण महाराष्ट्रात मराठी भाषा लिहिण्यासाठी आपण जी लिपी वापरतो, तिला 'देवनागरी' किंवा 'बाळबोध' म्हटले जाते. परंतु १८१८ पूर्वी, म्हणजे छत्रपती आणि पेशव्यांच्या अखेरपर्यंत, महाराष्ट्रातील ९०% हून अधिक अधिकृत व्यवहार, पत्रव्यवहार, शिक्षण, जमाखर्च आणि न्यायालयीन निवाडे हे केवळ आणि केवळ मोडी लिपीतच होत असत. देवनागरीचा वापर प्रामुख्याने संस्कृत धार्मिक ग्रंथ आणि पोथ्यांपुरताच मर्यादित होता.

मग अवघ्या एका शतकात अशी कोणती उलथापालथ झाली की, ज्या लिपीने छत्रपती शिवरायांचे स्वराज्य सांभाळले, पेशव्यांचे खलिते वाहून नेले, ती मोडी लिपी अचानक शाळांमधून, सरकारी दफ्तरांमधून आणि जनमानसातून हद्दपार झाली? हा केवळ लिपीचा बदल होता, की त्यामागे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासकीय व सांस्कृतिक राजकारण होते? या ऐतिहासिक प्रश्नाचा हा साधार वेध.

२. ब्रिटिश प्रशासनाची सुरुवातीची अडचण आणि मोडीचे इंग्रजी भाषांतरकार

१८१८ मध्ये शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकला आणि मराठ्यांची सत्ता संपुष्टात आली. मुंबईचा पहिला गव्हर्नर म्हणून माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (Mountstuart Elphinstone) याने पदभार स्वीकारला. एल्फिन्स्टन अत्यंत मुत्सद्दी होता; त्याला ठाऊक होते की महाराष्ट्रातील रयतेवर राज्य करायचे असेल तर त्यांच्या मूळ मोडी दफ्तराचा अभ्यास करावाच लागेल.

सुरुवातीच्या ५० वर्षांत (१८१८ ते १८७०) ब्रिटिशांनी मोडी लिपी बंद केली नाही, उलट सर्व ब्रिटिश कलेक्टर, मामलेदार आणि न्यायाधीशांना मोडी शिकणे सक्तीचे करण्यात आले होते. इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या मोडी परीक्षा घेतल्या जात असत. ब्रिटिश सरकारने छापलेल्या सुरुवातीच्या कायद्यांच्या पुस्तकांवर आणि सरकारी गॅझेटवर मोडी अक्षरेच छापली जात होती.

३. मुद्रण तंत्रज्ञान (Printing Press) आणि मोडीच्या धातूच्या टाईप्समधील तांत्रिक आव्हाने

मोडी लिपी मागे पडण्यामागे सर्वात मोठे तांत्रिक कारण ठरले — आधुनिक छपाई यंत्र (Printing Press).

१९ व्या शतकाच्या मध्यात जेव्हा छपाईचे तंत्रज्ञान इंग्लंडहून भारतात आले, तेव्हा अक्षरांचे धातूचे खिळे (Lead Types) तयार करावे लागत असत. देवनागरी लिपीतील अक्षरे चौकोनी, सरळ आणि सुटी असल्यामुळे त्यांचे खिळे बनवणे सोपे होते. याउलट:

• मोडी लिपी सलग, वळणदार आणि एका अक्षराला दुसरे अक्षर जोडलेली असते.
• मोडीत काना, मात्रा, उकार आणि वेलांटी यांच्या शेकडो वेगवेगळ्या गाठी (Ligatures) असतात.
• एकाच 'क' किंवा 'र' चे मोडीत शब्दातील स्थानानुसार १० वेगवेगळे प्रकार होतात.

त्या काळातील तंत्रज्ञानानुसार मोडीसाठी हजारो वेगवेगळे धातूचे खिळे बनवणे मुद्रकांना अत्यंत खर्चिक आणि गुंतागुंतीचे ठरले. याउलट देवनागरीसाठी कमी खिळ्यांमध्ये जलद गतीने छपाई शक्य झाली. विल्यम केरी (William Carey) याने श्रीरामपूर (बंगाल) येथे १८०७ मध्ये मोडीचा पहिला धातूचा टाईप तयार केला खरा, परंतु तो टिकू शकला नाही.

४. बाळबोध (देवनागरी) लादण्यामागील प्रशासकीय सोय

ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या दृष्टीने मोडी लिपी शिकणे दिवसेंदिवस डोकेदुखी ठरत होते. मोडीतील द्रुतगती अक्षरांचा अर्थ लावताना ब्रिटिश न्यायाधीशांची प्रचंड तारांबळ उडे. अनेकदा कारकुनांच्या हस्ताक्षरातील फरकामुळे कोर्टात चुका होत असत.

यावर तोडगा काढण्यासाठी १८७० च्या दशकात मुंबई सरकारच्या शिक्षण खात्याने निर्णय घेतला की, शाळांमधील प्राथमिक शिक्षणासाठी केवळ 'बाळबोध' (देवनागरी) लिपीचाच वापर केला जावा. मोडी लिपीला केवळ एक दुय्यम विषय म्हणून ठेवण्यात आले. ज्या पिढीने बाळबोधमधून शिक्षण घेतले, तिला मोडी लिपी अपरिचित वाटू लागली.

५. १९५० चे दशक आणि मोडीची शासकीय समाप्ती

स्वातंत्र्यानंतरही काही वर्षे मुंबई प्रांतात मोडी लिपी महसुली दफ्तरात सुरू होती. परंतु भाषावार प्रांतरचना झाल्यावर आणि प्रशासनाचे सुलभीकरण करण्यासाठी १९५० च्या दशकात महाराष्ट्र शासनाने अधिकृत परिपत्रक काढून मोडी लिपीचा शासकीय वापर पूर्णपणे बंद केला, आणि केवळ देवनागरी हीच एकमेव अधिकृत लिपी घोषित केली.

परिणामी, एकाच पिढीत मोडी वाचणाऱ्यांची संख्या लाखांवरून शेकड्यांवर आली, आणि कोट्यवधी ऐतिहासिक कागदपत्रे धूळ खात पडून राहिली. आज जेव्हा जमिनीचे वाद उभे राहतात, तेव्हा लोकांना जाणवते की मोडी लिपी गमावल्यामुळे आपण आपल्या पूर्वजांच्या इतिहासाची चावीच हरवून बसलो आहोत.

६. निष्कर्ष

ब्रिटिशांनी प्रशासकीय सोयीसाठी आणि मुद्रण तंत्रज्ञानाच्या मर्यादांमुळे मोडी ऐवजी देवनागरीचा पुरस्कार केला. परंतु आज डिजिटल युगात, जिथे कॉम्प्युटर फॉन्ट्स आणि AI उपलब्ध आहे, मोडी लिपीला पुन्हा नवे जीवन देणे शक्य झाले आहे. आपल्या पूर्वजांची राजलिपी जतन करणे हे प्रत्येक मराठी माणसाचे कर्तव्य आहे.