कृष्णाजी अनंत सभासद बखर (१६९७): मोडी हस्तलिखिताचे मूळ पान आणि शिवचरित्राचा अस्सल इतिहास

मराठा इतिहासामध्ये 'बखर' वाङ्मयाला अनन्यसाधारण स्थान आहे. जेव्हा मुघल बादशहा औरंगजेबाने स्वराज्यावर तुफानी आक्रमण केले आणि छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर छत्रपती राजाराम महाराजांना दक्षिणेत जिंजीच्या किल्ल्यात आश्रय घ्यावा लागला, तेव्हा मराठ्यांचे मनोबल उंचावण्यासाठी आणि शिवरायांचे अद्वितीय कार्य पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी राजाराम महाराजांनी कृष्णाजी अनंत सभासदांना हुकूम दिला: "शिवछत्रपतींचे चरित्र संक्षिप्त वर्तमान लिहून काढणे."

अभिलेख संदर्भ: कृष्णाजी अनंत सभासद बखर — मूळ मोडी हस्तलिखित पान

१. सभासद बखरीतील मोडी लिपीची भाषाशैली

१७ व्या शतकातील मोडी लिपी ही आजच्या छापील देवनागरीपेक्षा अत्यंत वेगळी आणि द्रुतगती (Cursive) होती. सभासद बखरीतील भाषेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• फारसी व देशी शब्दांचा सुरेख संगम: हुकूम, कारकुन, फौजा, किल्लेदार, सरनोबत, हशम यांसारखे प्रशासकीय शब्द मोडीच्या वळणात सहज मिसळलेले दिसतात.
• शिरोरेषा विरहित प्रवाही अक्षरे: लेखणी कागदावरून न उचलता सलग लिहिण्याची मोडीची पद्धत सभासदांच्या हस्ताक्षरात स्पष्ट दिसते.
• 'न भूतो न भविष्यती' शिवस्तुती: "या युगी असा राजा न भूतो न भविष्यती जाहला. मूर्तिमंत धर्मच अवतरला." या अजरामर वाक्यांची मूळ मोडी अक्षरे आजही अंगावर रोमांच उभे करतात.

२. या मूळ पानावरील मोडी ओळींचे थेट लिप्यंतर

३. ऐतिहासिक मोडी कागदपत्रांचे कायदेशीर व संशोधन मूल्य

सभासद बखर ही केवळ साहित्यिक नसून कायदेशीरदृष्ट्या अनेक गावांच्या सीमा, वतनपद्धती आणि शिवकालीन जमीन महसूल नियमांचा आधार मानली जाते. आज जेव्हा न्यायालयात जुन्या जमिनींच्या हक्कांवर वाद निर्माण होतो, तेव्हा अशा बखरींमधील मोडी संज्ञांचे अचूक ज्ञान शेतकऱ्यांच्या जमिनीचे रक्षण करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.