मराठा आरमारप्रमुख कान्होजी आंग्रे यांचे मोडी खलिते आणि सागरी स्वराज्याचा इतिहास

१. प्रस्तावना: सागरी स्वराज्याची अजिंक्य गाथा

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी समुद्राचे महत्त्व ओळखून सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग आणि पद्मदुर्गसारखे जलदुर्ग उभारले आणि 'ज्यांचे आरमार त्याचा समुद्र' हा अमर संदेश दिला. शिवरायांनंतर मराठा आरमाराचे नेतृत्व ज्या महापुरुषाने केले, त्यांचे नाव म्हणजे सरखेल कान्होजी आंग्रे.

कान्होजी आंग्रे यांनी अरबी समुद्रावर सलग तीन दशके मराठ्यांचे एकछत्री साम्राज्य प्रस्थापित केले. इंग्रज, डच आणि पोर्तुगीज या तिन्ही बलाढ्य युरोपियन सत्तांना कान्होजी आंग्रे यांच्या आरमारी मोडी खलित्यांनी थरथर कापायला लावले होते. या लेखात आपण आंग्रे घराण्याच्या मोडी कागदपत्रांमधून उलगडणारा सागरी स्वराज्याचा इतिहास पाहणार आहोत.

२. आंग्रे दफ्तरातील आरमारी जहाजांचे मोडी वर्णन

अलिबाग आणि विजयदुर्ग येथील आंग्रे दफ्तरातील मोडी कागदपत्रांमध्ये मराठा आरमाराच्या जहाजांची सविस्तर नोंद आढळते:

• गुराब (Gurab): दोन ते तीन डोलकाठ्यांचे (Masts), तोफांनी सज्ज असणारे मुख्य लढाऊ जहाज.
• गलबत (Galbat): वेगाने वल्हवणारे आणि उथळ पाण्यातही शत्रूच्या जहाजांना वेढणारे मध्यम जहाज.
• मचवा व शिबाड: रसद आणि दारूगोळा वाहून नेणारी आरमारी जहाजे.

प्रत्येक जहाजावर किती तोफा, किती बंदुका आणि किती खलाशी (तारू) तैनात होते, याची दिनवार नोंद मोडी जमाखर्चात आढळते.

३. परदेशी जहाजांवर मराठ्यांचे 'दस्तक' (Pass / Permit)

कान्होजी आंग्रे यांचा अरबी समुद्रावर इतका दरारा होता की, कोणत्याही परदेशी जहाजाला (मग ते ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे असो वा पोर्तुगीजांचे) मराठ्यांच्या समुद्रातून जाताना 'दस्तक' (अधिकृत परवाना पत्र) विकत घेणे सक्तीचे होते.

जर एखाद्या जहाजाने दस्तक दाखवले नाही, तर आंग्रेंचे आरमार ते जहाज तात्काळ जप्त करत असे. आंग्र्यांनी इंग्रज गव्हर्नरला पाठवलेले मोडी खलिते त्यांच्या अलौकिक स्वाभिमानाची साक्ष देतात:

'हा समुद्र आमच्या छत्रपतींचा आहे. येथे व्यापार करायचा असेल तर आमचे कायदे पाळावे लागतील!'

कान्होजी आंग्रे यांच्या मोडी पत्रांचा अभ्यास केल्यास सिद्ध होते की, मोडी लिपी केवळ जमिनीवरच नव्हे, तर अथांग समुद्रावरही मराठ्यांच्या सार्वभौमत्वाची साक्षीदार होती.