पुण्यातील पेशवे दफ्तर (पुराभिलेखगार): ५ कोटी मोडी कागदपत्रांचा जगातील सर्वात मोठा खजिना
अस्सल पुराभिलेख मूळ संदर्भ दस्तऐवज
पुण्यातील विधानभवनाशेजारी असलेल्या पेशवे दफ्तरात (महाराष्ट्र राज्य पुराभिलेख संचालनालय) छत्रपती आणि पेशवेकालीन ५ कोटींहून अधिक मोडी रुमाल सुरक्षित आहेत. या ऐतिहासिक महासागराचा परिचय व नागरिकांसाठी अर्ज प्रक्रिया.
१. प्रस्तावना: आशिया खंडातील सर्वात समृद्ध हस्तलिखित अभिलेखागार
पुणे शहराच्या मध्यवर्ती भागात, कौन्सिल हॉल (विधानभवन) च्या अगदी शेजारी एक दगडी, भव्य आणि ऐतिहासिक वास्तू उभी आहे — जिला इतिहास संशोधक आणि अभ्यासक आदराने 'पेशवे दफ्तर' (Peshwa Daftar / Pune Archives) म्हणून ओळखतात. हे केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर संपूर्ण आशिया खंडातील सर्वात मोठे आणि समृद्ध हस्तलिखित मोडी दस्तऐवज भांडार आहे.
येथे छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती शाहू महाराज, आणि पेशवे बाळाजी विश्वनाथ ते सवाई माधवराव यांच्या कालखंडातील सुमारे ५ कोटींहून अधिक ऐतिहासिक मोडी कागदपत्रे अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करून ठेवण्यात आलेली आहेत. १७ व्या शतकापासून ते १८१८ मध्ये पेशवाईचा अस्त होईपर्यंत मराठा साम्राज्याने संपूर्ण भारतावर जो राजकीय, लष्करी आणि सांस्कृतिक प्रभाव टाकला, त्याची अस्सल दिनवार नोंद या दफ्तरामध्ये उपलब्ध आहे.
२. नाना फडणवीस यांची अलौकिक दफ्तरबंदी पद्धती
पेशवे दफ्तराचे व्यवस्थापन हे जगातील आधुनिक अभिलेखागारांनाही थक्क करेल अशा पद्धतीचे होते. याचे श्रेय प्रामुख्याने मराठा साम्राज्याचे मुत्सद्दी कारभारी नाना फडणवीस (बाळाजी जनार्दन भानू) यांना जाते. नाना फडणवीस यांनी पेशवे दरबारातील प्रत्येक खात्यासाठी स्वतंत्र कारकून आणि कडक नियमावली तयार केली होती.
दरबारात घडणारी कोणतीही लहानशी घटना, येणारे खलिते, सैन्याचा खर्च, युद्धातील तोफांचा दारूगोळा, सरदारांची वतने, अगदी दररोजच्या भोजनाचा खर्चसुद्धा मोडी लिपीत नोंदवला जाई. एका पत्राची मूळ प्रत, त्याची नकल (Copy), आणि नोंदवहीतील नोंद (Entry in Ledger) अशा त्रिस्तरीय पद्धतीने दस्तऐवज ठेवले जात असत. यामुळे एखादा सरदार कितीही मोठा असला तरी त्याच्या हिशोबात एका पैशाचाही अपहार करणे शक्य होत नसे.
३. कापडी 'रुमाल' पद्धत आणि दफ्तराचे अंतर्गत विभाजन
पेशवे दफ्तरातील कागदपत्रे फाईलमध्ये न ठेवता ती लाल, हिरव्या किंवा पांढऱ्या जाड कापडामध्ये घट्ट बांधून ठेवली जात असत. या कापडी गाठोड्यांना 'रुमाल' (Rumal) म्हटले जाते. एका रुमालामध्ये साधारणपणे ५०० ते १००० मोडी कागदपत्रे असतात. आज पेशवे दफ्तरात असे ३९,००० हून अधिक अस्सल रुमाल सुरक्षित आहेत.
या दफ्तराचे मुख्य वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
- चिटणिसी दफ्तर: छत्रपती आणि पेशव्यांचे राजे-रजवाडे, मुघल बादशहा, निजाम, इंग्रज, फ्रेंच आणि पोर्तुगीज यांच्याशी झालेले गुप्त राजकीय खलिते आणि तहनामे.
- फडणिसी दफ्तर: संपूर्ण साम्राज्याचा आर्थिक लेखाजोखा, सैन्याचे वेतन, महसूल वसुली आणि जमाखर्चाच्या किर्द-खतावण्या.
- जमाव दफ्तर: महाराष्ट्रातील प्रत्येक गाव, तालुका आणि परगण्याचा शेतसारा, जमिनीच्या मालकी नोंदी, आणि वतन वाटपपत्रे.
- घडनी दफ्तर: दैनंदिन नोंदी आणि दरबारातील घडामोडींचा रोजनिशी अहवाल.
- इनाम कमिशन दफ्तर (१८५२): ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील वतने आणि इनाम जमिनींची चौकशी करण्यासाठी तयार केलेले लाखो मोडी कागदपत्रे.
४. रियासतकार गो. स. सरदेसाई व 'पेशवे दफ्तर' ४५ खंडांचे ऐतिहासिक संपादन
१८१८ मध्ये इंग्रजांनी मराठा साम्राज्य जिंकल्यानंतर हे सर्व मोडी दफ्तर त्यांच्या ताब्यात गेले. सुरुवातीला इंग्रज अधिकाऱ्यांना वाटले होते की ही निव्वळ रद्दी आहे. परंतु माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन आणि कॅप्टन डफ यांच्या लक्षात आले की, या कागदपत्रांशिवाय भारताचा इतिहासच लिहिला जाऊ शकत नाही.
स्वातंत्र्यपूर्व काळात इतिहास संशोधक गोविंद सखाराम सरदेसाई (रियासतकार सरदेसाई) यांनी अथक परिश्रम घेऊन या ५ कोटी कागदपत्रांचा महासागर पिंजून काढला. त्यांनी प्रा. जदुनाथ सरकार यांच्या सहकार्याने पेशवे दफ्तरातील अत्यंत महत्त्वाच्या कागदपत्रांचे संपादन केले आणि 'पेशवे दफ्तर' (Selections from the Peshwa Daftar) या नावाने तब्बल ४५ महाप्रचंड खंड प्रकाशित केले. या ग्रंथसंपदेमुळे मराठ्यांचा खराखुरा पराक्रम आणि धोरणे जगासमोर आली.
५. दफ्तरातील सर्वात महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज
या दफ्तरात अशा काही नोंदी आहेत ज्या आजही इतिहासप्रेमींच्या अंगावर रोमांच उभे करतात:
- पानिपतच्या युद्धाची रोजनिशी (१७६१): 'दोन मोत्ये गळाली, सत्तावीस मोहरा हरपल्या आणि रुपये-खुर्द्यांची गणतीच नाही' हा सुप्रसिद्ध मोडी संदेश.
- थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे खलिते: दिल्लीवर अवघ्या ५०० घोडदळासह धडक मारल्यावर मोगल बादशहाला लिहिलेले थेट मोडी पत्र.
- अटकेपार झेंडा फडकवल्याची नोंद: रघुनाथराव पेशवे यांनी लाहोर आणि अटकेवर मराठा भगवा फडकवल्याचा अधिकृत लष्करी अहवाल.
- राणी लक्ष्मीबाईंचे दुर्मीळ पत्रव्यवहार: १८५७ च्या क्रांतीच्या धामधुमीत झाशीच्या राणीने पेशव्यांना मदतीसाठी धाडलेले मोडी पत्र.
६. सर्वसामान्य नागरिक व संशोधकांसाठी पेशवे दफ्तरातून कागदपत्रे मिळवण्याची पद्धत
अनेकांना ठाऊक नाही की, पेशवे दफ्तर केवळ इतिहासकारांसाठीच नाही, तर सर्वसामान्य नागरिकांसाठीही खुले आहे. जर तुमच्या घराण्याकडे जुनी वतने, देवस्थान हक्क किंवा जमिनीचे जुने वाद असतील, तर तुम्ही पेशवे दफ्तरातून अधिकृत मोडी नकला मिळवू शकता:
- अर्ज प्रक्रिया: पुराभिलेख संचालक, महाराष्ट्र शासन, पुणे पुराभिलेखगार यांच्या नावे विहित नमुन्यात अर्ज करावा लागतो.
- शोध संदर्भ (Index Search): आपल्या गावाचे नाव, परगण्याचे नाव, पूर्वजांचे मूळ नाव आणि अंदाजे कालखंड अर्जात नमूद करावा लागतो.
- अभ्यास कक्ष प्रवेश (Research Room): संशोधकांसाठी ओळखपत्राच्या आधारे वाचन कक्षात जाऊन रुमाल तपासण्याची परवानगी मिळते.
- सर्टिफाईड कॉपी (Certified True Copy): संबंधित मोडी पानाची अधिकृत सरकारी शिक्का असलेली सत्यप्रत अल्प शुल्कात उपलब्ध करून दिली जाते, जी न्यायालयात कायदेशीर पुरावा म्हणून ग्राह्य धरली जाते.
७. आधुनिक AI तंत्रज्ञान आणि पेशवे दफ्तराचे डिजिटलायझेशन
आजच्या घडीला पेशवे दफ्तरासमोरील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे कागदांचे घटते आयुष्य आणि मोडी जाणकारांची अपुरी संख्या. लाखो कागदपत्रे जीर्ण होत आहेत. यावर मात करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने डिजिटलायझेशन प्रकल्प हाती घेतला आहे.
तथापि, केवळ स्कॅन करून कागदपत्रे वाचता येत नाहीत; त्यासाठी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि कॉम्प्युटर व्हिजन आधारित स्वयंचलित मोडी वाचन प्रणालीची नितांत आवश्यकता आहे. आमचा प्लॅटफॉर्म याच दिशेने ऐतिहासिक पाऊल उचलत असून, भविष्यात पेशवे दफ्तरातील कोट्यवधी कागदपत्रे अवघ्या एका क्लिकवर सर्वसामान्यांना मराठीत वाचता येतील हा आमचा संकल्प आहे.
संदर्भ:
- महाराष्ट्र पुराभिलेख संचालनालय अधिकृत मार्गदर्शिका
- Selections from Peshwa Daftar (Vol 1 to 45) — G. S. Sardesai
- Poona Residency Correspondence — Jadunath Sarkar
- मराठी रियासत — गो. स. सरदेसाई
आपल्याकडेही जुने मोडी कागदपत्र आहे का?
घरबसल्या अस्सल मराठी भाषांतर व प्रमाणित सत्यप्रत अहवाल मिळवा.