मोडी शब्दकोश व परिभाषा
•
{ $post->published_at ? $post->published_at->format('d M, Y') : 'अद्ययावत' }}
•
⏱️ ९ मिनिटे वाचन
•
{ number_format($post->views_count) } वाचक
मोडी लिपीतील महसुली संज्ञा (किर्द, खतावणी, जमाबंदी, तैनत, सरंजाम) यांचा सुलभ शब्दकोश
मो
WhatsApp वर शेअर करा
मोडी पारिभाषिक अभ्यास मंडळ
ऐतिहासिक अभ्यास व संशोधन
अस्सल पुराभिलेख मूळ संदर्भ दस्तऐवज
जुने दस्तऐवज वाचताना अडखळायला लावणारे फारसी-मराठी संकरित शब्द आणि त्यांचे आधुनिक सोपे अर्थ. शेतकरी, वकील व संशोधकांसाठी अत्यंत संग्रहणीय शब्दकोश.
१. प्रस्तावना: शब्दांचा अर्थ समजल्याशिवाय मोडी वाचणे व्यर्थ!
मोडी लिपीतील ऐतिहासिक आणि महसुली कागदपत्रे वाचताना सर्वात मोठी अडचण अक्षरांची नसून शब्दांच्या अर्थाची असते. शिवकाळात आणि पेशवेकाळात मराठी भाषेमध्ये फारसी, अरबी, तुर्की आणि संस्कृत शब्दांचे अत्यंत सुंदर संमिश्रण झाले होते. आज हे शब्द दैनंदिन व्यवहारातून नष्ट झाल्यामुळे सर्वसामान्य वाचकाला कागदपत्रातील कायदेशीर निष्कर्षापर्यंत पोहोचता येत नाही.
हा शब्दकोश शेतकरी, वकील, इतिहास अभ्यासक आणि मोडी शिकणाऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त संदर्भ ठरेल:
२. जमाखर्च व हिशोब विषयक संज्ञा
- किर्द (Kird): दैनंदिन जमाखर्चाची नोंदवही (Day Book / Journal). दररोज किती पैसे आले आणि गेले याची तारीखवार नोंद.
- खतावणी (Khatavani): वेगवेगळ्या खात्यांची एकत्र नोंदवही (Ledger). उदा. दारूगोळा खाते, घोडदळ खाते, धान्य खाते.
- आकारी (Akari): जमिनीवर किंवा गावावर ठरवून दिलेली एकूण कर आकारणी (Assessed Revenue).
- बाकी (Baki): कर भरून झाल्यावर शिल्लक राहिलेली थकबाकी (Arrears).
- हवाल (Haval): विशिष्ट अधिकाऱ्याकडे जमा केलेली रक्कम किंवा सोपवलेली जबाबदारी.
- वजा (Waja): एकूण रकमेतून सूट दिलेली किंवा कमी केलेली रक्कम (Deduction).
३. जमीन, महसूल व हक्क विषयक संज्ञा
- जमाबंदी (Jamabandi): परगण्याचा किंवा गावाचा वार्षिक महसूल निश्चित करण्याचा अधिकृत तक्ता.
- पट्टा (Patta): जमीन कसण्यासाठी शेतकऱ्याला दिलेला अधिकृत करारनामा (Lease).
- महझर (Mahzar): गोतसभेने किंवा पंचांनी दिलेला जाहीर न्यायनिवाडा.
- रुजू (Ruju): प्रत्यक्ष हजर असणे किंवा कागदपत्राची मूळ प्रतीशी पडताळणी करणे.
- मोर्तब (Mortab): शासकीय मंजुरीचा अंतिम शिक्का (Closing Seal).
- फेरफार (Ferfar): जमिनीच्या मालकीत किंवा नोंदीत झालेला अधिकृत बदल (Mutation).
- पोटखराब (Potkharab): शेतात लागवडीस अयोग्य असणारी खडकाळ, नाला किंवा ओढ्याखालील जमीन.
४. लष्करी व प्रशासकीय संज्ञा
- तैनत (Tainat): सैनिकांच्या, सरदारांच्या किंवा अधिकाऱ्यांच्या निर्वाहासाठी मंजूर केलेली वार्षिक रक्कम किंवा जहागीर.
- सरंजाम (Saranjam): युद्धात फौजेची तुकडी तैनात ठेवण्याच्या अटीवर राजाने दिलेला मोठा प्रदेश.
- सबनीस (Sabnis): किल्ल्यावरील किंवा सैन्यातील पगार आणि खर्चाचा हिशोब ठेवणारा मुख्य अधिकारी.
- कारकून (Karkun): दफ्तरातील लेखनिक किंवा प्रशासकीय कर्मचारी.
हा शब्दकोश सोबत ठेवल्यास कोणताही मोडी दस्तऐवज समजणे अत्यंत सोपे होते.
आपल्याकडेही जुने मोडी कागदपत्र आहे का?
घरबसल्या अस्सल मराठी भाषांतर व प्रमाणित सत्यप्रत अहवाल मिळवा.