मोडी लिपी शिकण्याचे प्राथमिक नियम: देवनागरी ते मोडी अक्षर वळणे
अस्सल पुराभिलेख मूळ संदर्भ दस्तऐवज
देवनागरी अक्षरांना वळण देऊन मोडी लिपी कशी विकसित झाली? नवशिक्यांसाठी मोडी वाचनाचे, अक्षरांच्या गाठी सोडवण्याचे आणि अखंड शिरोरेषेचे प्राथमिक नियम.
१. प्रस्तावना: मोडी लिपी ही वेगळी भाषा नाही!
अनेक नवशिक्यांच्या मनात असा गैरसमज असतो की, मोडी ही एक वेगळी आणि अत्यंत कठीण भाषा आहे. परंतु सत्य हे आहे की — मोडी ही कोणतीही वेगळी भाषा नसून, ती आपली नेहमीची मराठी भाषा जलद गतीने लिहिण्याची एक वळणदार लिपी (Cursive Script) आहे!
ज्याप्रमाणे इंग्रजी भाषेत प्रिंट लिपी (Block Letters) आणि करसिव्ह लिपी (Cursive Handwriting) असते, अगदी त्याचप्रमाणे मराठी भाषेत देवनागरी ही प्रिंट लिपी आहे आणि मोडी ही अस्सल करसिव्ह मराठी लिपी आहे. जर तुम्हाला देवनागरी मराठी वाचता येत असेल, तर योग्य नियमांचा सराव केल्यास अवघ्या १० ते १५ दिवसांत कोणीही मोडी लिपी वाचायला शिकू शकतो.
२. मोडी लिपीची ३ मूलभूत वैशिष्ट्ये
मोडी अक्षरांचे वळण समजण्यासाठी खालील ३ नियम कायम लक्षात ठेवावेत:
- अखंड शिरोरेघ (Continuous Top Line): देवनागरीत आपण प्रत्येक अक्षरावर स्वतंत्र लहान शिरोरेघ देतो. मोडीमध्ये संपूर्ण शब्दावर एकच सलग आडवी रेघ मारली जाते आणि अक्षरे त्या रेघेला खाली लटकवली जातात.
- कागदावरून बोरू न उचलणे: शब्द सुरू झाल्यापासून ते संपेपर्यंत हात उचलला जात नाही. वळणे गोलाकार आणि घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (Clockwise) असतात.
- काण्याचा संक्षेप (Connected Vertical Bar): देवनागरीत 'का' लिहिताना 'क' नंतर स्वतंत्र कानाची दांडी काढली जाते. मोडीत कानाची दांडी अक्षराच्या पोटातूनच थेट पुढच्या अक्षराला जोडली जाते.
३. स्वर आणि व्यंजनांची मोडी वळणे
- अ, आ, इ, ई: मोडीत 'अ' चे वळण देवनागरीसारखे तीन (३) आकड्यासारखे नसून, ते गोलाकार गाठ मारून खाली ओढले जाते.
- क, ख, ग, घ: मोडीतील 'क' हा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. तो एकाच वळणात इंग्रजी 'S' किंवा आकडा '८' च्या वळणासारखा काढला जातो.
- र, स, श: मोडीत 'र' हा देवनागरीसारखा न दिसता, तो एका साध्या उभ्या तिरप्या रेघेसारखा किंवा इंग्रजी 'J' सारखा दिसतो. 'स' काढताना डाव्या बाजूला गोल गाठ मारली जाते.
४. अक्षरांच्या गाठी (Ligatures) सोडवण्याची कला
मोडी लिपी वाचताना सर्वात मोठा अडथळा येतो तो म्हणजे जोडाक्षरे आणि गाठी. जुन्या लेखकांनी वेगासाठी अनेक अक्षरे एकत्र गुंफलेली असतात:
- 'प्र' किंवा 'त्र': अक्षराच्या पायात तिरपी रेष मारून र-कार जोडला जातो.
- 'स्त' किंवा 'स्त्व': सलग एकाखाली एक अक्षरे लटकवली जातात.
सुरुवातीला नवशिक्यांनी एकेक अक्षर सुटे न वाचता संपूर्ण शब्द आणि वाक्याचा संदर्भ (Context) लक्षात घेऊन वाचण्याचा प्रयत्न करावा. एकदा शब्दाचा ढाचा समजला की संपूर्ण ओळ आपोआप उलगडते.
५. सरावाची पद्धत
१. रोज १० मिनिटे मोडी मुळाक्षरे गिरवण्याचा सराव करा. २. देवनागरीतील लहान परिच्छेद मोडीत लिहून पहा. ३. जुन्या मोडी पत्रांच्या स्पष्ट छायाचित्रांवरून ओळनिहाय वाचनाचा सराव करा. ४. आमच्या प्लॅटफॉर्मवरील 'थेट नमुना प्रात्यक्षिक' पाहून देवनागरी आणि मोडीतील फरक प्रत्यक्ष तपासा.
मोडी लिपी शिकणे म्हणजे आपल्या पूर्वजांच्या संस्कृतीशी थेट संवाद साधण्याचा आनंददायी अनुभव आहे.
आपल्याकडेही जुने मोडी कागदपत्र आहे का?
घरबसल्या अस्सल मराठी भाषांतर व प्रमाणित सत्यप्रत अहवाल मिळवा.